ยาที่ทำจากอุจาระ?

แพทย์ชาวอังกฤษกำลังพยายามหาวิธีการกำจัดการติดเชื้อแบคทีเรียดื้อยาที่เป็นอันตราย ด้วยการใช้ "ยาอึ" ที่ประกอบไปด้วยอุจจาระซึ่งผ่านกระบวนการฟรีซ-ดราย (freeze-dried) หรือ การทำแห้งแบบแช่เยือกแข็ง การปลูกถ่าย microbiota จากอุจจาระ (Fecal Microbiota Transplant - FMT) ในรูปแบบใหม่ คือ แบบแช่แข็งแห้ง (freeze-dried) ซึ่งกำลังเป็นที่วิจัยอย่างกว้างขวางเพื่อต่อสู้กับการติดเชื้อแบคทีเรียดื้อยา โดยเฉพาะ Clostridioides difficile (C. diff)
ทำไมต้องเป็น "ยาอึ"?
ในลำไส้ของเรามีจุลินทรีย์จำนวนมหาศาล (gut microbiome) ซึ่งมีทั้งดีและไม่ดี
เมื่อเรากินยาปฏิชีวนะเป็นเวลานานหรือบ่อยครั้ง ยาอาจไปทำลายจุลินทรีย์ที่ดีในลำไส้ด้วย ทำให้จุลินทรีย์ร้าย เช่น C. diff ซึ่งดื้อต่อยาปฏิชีวนะหลายชนิด มีโอกาสเติบโตเกินควบคุม ส่งผลให้เกิดอาการท้องร่วงรุนแรง ท้องอืด เป็นไข้ และอาจเสียชีวิตได้ โดยเฉพาะในผู้สูงอายุหรือผู้มีภูมิคุ้มกันต่ำ
หลักการของ FMT คือ การนำอุจจาระจากผู้บริจาคที่มีสุขภาพดี (ซึ่งเต็มไปด้วยชุมชนจุลินทรีย์ที่สมดุลและแข็งแรง) มาปลูกถ่ายเข้าไปในทางเดินอาหารของผู้ป่วย เพื่อ "รีเซ็ต" ระบบนิเวศในลำไส้ และให้จุลินทรีย์ที่ดีกลับมาควบคุมและกำจัด C. diff
ทำไมต้องพัฒนาเป็นรูปแบบ แช่แข็งแห้ง (Freeze-dried)?
วิธีดั้งเดิมของ FMT มักเป็นการนำอุจจาระสดมาปั่น กรอง และนำไปใช้ทันทีหรือแช่แข็งในเวลาอันสั้น ซึ่งมีข้อจำกัดหลายอย่าง:
เรื่องเวลาและการจัดส่ง: ต้องใช้อย่างรวดเร็ว
ความยุ่งยากในการเตรียม: ต้องมีการตรวจคัดกรองผู้บริจาคอย่างเข้มงวดในทุกครั้ง
การยอมรับของผู้ป่วย: การคิดถึงอุจจาระสดอาจทำให้บางคนรู้สึกไม่สบายใจ
รูปแบบแช่แข็งแห้ง ช่วยแก้ปัญหานี้ได้:
เก็บรักษาง่าย: สามารถเก็บในอุณหภูมิปกติเป็นเวลานาน (เหมือนยาทั่วไป) ไม่ต้องแช่แข็งตลอดเวลา
สะดวกในการขนส่ง: ส่งไปยังสถานพยาบาลต่าง ๆ ได้ง่าย
เตรียมไว้ล่วงหน้า: สามารถผลิตเป็นชุดสำเร็จรูป (ready-to-use product) ได้
ลดความรู้สึกอึดอัด: มักถูกบรรจุในแคปซูลให้รับประทานได้ ซึ่งง่ายและเป็นส่วนตัวกว่าวิธีส่องกล้องหรือสวนทวาร
งานวิจัยของแพทย์ชาวอังกฤษและแนวโน้มในอนาคต
มีหลายทีมวิจัยในสหราชอาณาจักร (และทั่วโลก) กำลังศึกษาประสิทธิภาพของ FMT แบบแช่แข็งแห้งนี้ ผลเบื้องต้นมักแสดงให้เห็นว่ามีประสิทธิภาพสูง (มากกว่า 90%) ในการรักษาการติดเชื้อ C. diff ที่ดื้อยาและกลับเป็นซ้ำ
อนาคตของการรักษานี้กำลังขยายไปกว่าแค่ C. diff กำลังมีการศึกษาว่า "ยาอึ" หรือการปรับสมดุลจุลินทรีย์ในลำไส้อาจช่วยในโรคอื่นๆ ได้หรือไม่ เช่น
โรคลำไส้อักเสบ (IBD)
กลุ่มอาการลำไส้แปรปรวน (IBS)
โรคที่เกี่ยวกับระบบเผาผลาญ เช่น โรคอ้วน เบาหวาน
อาจเกี่ยวข้องกับภาวะทางสมองบางอย่าง (gut-brain axis)
สรุป: การใช้ "ยาอึแบบแช่แข็งแห้ง" เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนของการแพทย์แนวใหม่ที่หันมาใช้ความเข้าใจเกี่ยวกับจุลินทรีย์ในร่างกายเรา (microbiome) ในการรักษาโรค มันเป็นการใช้ "อาวุธทางชีวภาพ" จากธรรมชาติ (ชุมชนจุลินทรีย์ที่ดี) มาต่อสู้กับภัยคุกคาม (เชื้อดื้อยา) ซึ่งอาจเป็นทางออกที่สำคัญในยุคที่ยาปฏิชีวนะเริ่มสูญเสียประสิทธิภาพ