Endometriosis: โรคที่ใช้เวลา 8 ปีกว่าจะวินิจฉัย เพราะอะไร และทางออกคืออะไร?
Endometriosis: เมื่อร่างกายทำร้ายตัวเอง และระบบการแพทย์ทำให้ผู้ป่วยต้องรอนาน
ข้อเท็จจริงที่น่าตกใจ:
• พบใน 10-15% ของผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ (190 ล้านคนทั่วโลก)
• ใช้เวลาเฉลี่ย 6.7-8 ปีในการวินิจฉัย (ในยุโรปและสหรัฐ)
• ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ตัวเลขอาจสูงกว่านี้
• 30-50% ของผู้หญิงที่มีบุตรยากมีสาเหตุจาก Endometriosis
Pathophysiology: ทฤษฎีที่แข็งแกร่งที่สุดในปัจจุบัน
Retrograde menstruation theory (Sampson, 1927):
เลือดประจำเดือนไหลกลับผ่านท่อนำไข่เข้าช่องท้อง นำ Endometrial cells ไปด้วย → Implant บนอวัยวะในช่องท้อง (รังไข่, Peritoneum, Ovary, Bowel, Bladder)
แต่ 90% ของผู้หญิงมี Retrograde menstruation — ทำไมแค่ 10% เป็น Endometriosis?
คำตอบ: Immune dysfunction ในผู้ป่วย Endometriosis
ในคนปกติ: NK cells และ Macrophages ในช่องท้องจะกำจัด Ectopic endometrial cells
ใน Endometriosis: Peritoneal NK cells ทำงานบกพร่อง, Macrophages เพิ่ม Inflammatory cytokines (IL-1β, IL-6, TNF-α, VEGF) แทนที่จะกำจัดเซลล์ → Lesions grow และ Angiogenesis
Estrogen dependency:
Ectopic endometrial tissue มี Aromatase สูงกว่าปกติ → ผลิต Local estrogen → กระตุ้น Cell proliferation และ Inflammation → Lesions โต
COX-2 overexpression:
→ Prostaglandin E2 สูง → Vasodilation + Pain sensitization + Estrogen synthesis → วนเวียน
ทำไมวินิจฉัยช้า?
1. "Pain normalization": แพทย์และผู้ป่วยมักคิดว่าปวดประจำเดือนหนักเป็นเรื่องปกติ แต่ความเจ็บปวดรุนแรงที่ต้องกินยาแก้ปวดมากกว่า 2 เม็ด หยุดทำกิจกรรม หรือหยุดงาน = ไม่ปกติค่ะ
2. Goldstandard คือ Laparoscopy: ไม่สามารถวินิจฉัยได้จาก Ultrasound เพียงอย่างเดียว (Sensitivity ต่ำสำหรับ Peritoneal lesions) MRI มีประโยชน์มากกว่า Ultrasound แต่ยังไม่ใช่ Gold standard
3. Deep Infiltrating Endometriosis (DIE): Lesions อยู่ลึก >5mm ใต้ Peritoneum อาจรุกเข้า Bladder, Ureter, Bowel → ต้องการ Specialist Surgeon
สัญญาณที่แพทย์ใช้คาดการณ์ก่อน Laparoscopy:
Dysmenorrhea รุนแรง (VAS ≥7/10) + Dyspareunia (เจ็บระหว่าง sex) + Dyschezia (ปวดขณะอุจจาระช่วง Menses) = Highly predictive ของ Endometriosis
การรักษา:
Hormonal suppression: COC, LNG-IUD (Mirena), GnRH agonists → ลดอาการ ไม่ขจัด Disease
Laparoscopic excision (ไม่ใช่แค่ Ablation): Standard of care ในศูนย์เชี่ยวชาญ
NSAIDs: COX-2 inhibitor ลด Prostaglandin pathway ตรงจุดกว่า Paracetamol
Dienogest: Progestin ที่มี Evidence แข็งแกร่งสุดสำหรับ Endometriosis
