ยาคุมฉุกเฉิน (Emergency Contraception): วิทยาศาสตร์ที่ควรรู้ให้ถูกต้อง?

Slide 1: EC ≠ ยาทำแท้ง
Emergency Contraception ทำงานก่อน Fertilization (ปฏิสนธิ) ไม่ใช่หลัง ยับยั้งหรือชะลอการตกไข่ ถ้า Ovulation เกิดไปแล้วก่อนมีเพศสัมพันธ์ EC ไม่ได้ผล

Slide 2: กลไกของ Levonorgestrel EC (Plan B, Postinor)
LNG 1.5mg ยับยั้ง LH surge → ไม่มี Ovulation / ทำ Cervical mucus หนา → Sperm ผ่านยาก / ไม่มีหลักฐานว่าป้องกัน Implantation ใน WHO Systematic review 2012

Slide 3: Efficacy ตาม Time window
0-24 ชั่วโมง: 95% / 24-48 ชั่วโมง: 85% / 48-72 ชั่วโมง: 58% / 72-120 ชั่วโมง: ยังพอมีประสิทธิภาพแต่ลดมาก / >120 ชั่วโมง: ไม่แนะนำ

Slide 4: Weight และ Efficacy — ข้อมูลที่หลายคนไม่รู้
LNG EC มีประสิทธิภาพลดลงในผู้ที่น้ำหนัก >75 kg (OR 3.6 สำหรับ Pregnancy) UPA (Ulipristal acetate, EllaOne) มีประสิทธิภาพดีกว่า LNG ในกลุ่มนี้ และมี Efficacy คงที่ถึง 120 ชั่วโมง

Slide 5: Ulipristal Acetate (UPA) vs LNG
UPA (EllaOne 30mg): Selective Progesterone Receptor Modulator ยับยั้ง LH surge ได้แม้ LH เริ่มขึ้นแล้ว (Late follicular phase) → ใช้ได้ดีกว่า LNG ใน "กรณีที่ใกล้จะตกไข่" Efficacy: 98% ใน 0-24h, 85% ใน 97-120h

Slide 6: Copper IUD — EC ที่ดีที่สุด
ใส่ภายใน 5 วัน (120 ชั่วโมง) หลังเพศสัมพันธ์ ประสิทธิภาพ >99% (ดีที่สุดในบรรดา EC ทั้งหมด) กลไก: Copper ions toxic ต่อ Sperm + อาจป้องกัน Implantation เป็นทางเลือกที่ดีมากถ้าต้องการ Long-term contraception ต่อด้วย

Slide 7: Interaction ที่ต้องรู้
LNG EC + Rifampicin/Anticonvulsants → ประสิทธิภาพลดลงมาก (CYP3A4 inducers) → ใช้ Copper IUD แทน UPA + COC พร้อมกัน → ลดประสิทธิภาพทั้งคู่ (ไม่ควรทำ)

Slide 8: EC กับรอบเดือนถัดไป
ประจำเดือนอาจมาเร็ว ช้า หรือตรงเวลา ขึ้นกับว่าใช้ EC ช่วงไหนของรอบ ถ้าประจำเดือนไม่มาใน 3 สัปดาห์ → ตรวจ Pregnancy test ค่ะ EC ไม่ใช่ยาคุมประจำ → ฮอร์โมนสูงกว่า COC 10-40 เท่า