ทำไมจมูกชอบตันจนต้องหายใจทางปาก? เปิดสาเหตุและวิธีแก้แบบอยู่หมัด

ทำไมจมูกชอบตัน? เปิดกลไกและสาเหตุของอาการคัดจมูก
อาการคัดจมูก หรือ "จมูกตัน" เป็นหนึ่งในอาการยอดฮิตที่ทุกคนต้องเคยเจอ ไม่ว่าจะเป็นช่วงเป็นหวัด อากาศเปลี่ยน หรือแม้แต่ในชีวิตประจำวันทั่วไป แม้อาจดูเป็นอาการเล็กน้อย แต่ก็สร้างความรำคาญและรบกวนคุณภาพชีวิตได้ไม่น้อย บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจกันว่าจมูกของเราตันได้อย่างไร และอะไรคือสาเหตุที่แท้จริงเบื้องหลังอาการนี้

จมูกตันเกิดขึ้นได้อย่างไร?
หลายคนเข้าใจผิดว่าอาการคัดจมูกเกิดจากมีน้ำมูกไปอุดตัน แต่จริงๆ แล้วสาเหตุหลักมาจากการ อักเสบและบวมของเยื่อบุจมูก 
ภายในโพรงจมูกของเรามีเส้นเลือดฝอยจำนวนมาก เมื่อเกิดการระคายเคืองหรืออักเสบ เส้นเลือดเหล่านี้จะขยายตัวและทำให้เนื้อเยื่อบุจมูกบวมโตขึ้น จนไปตีบแคบทางเดินหายใจ ทำให้เรารู้สึกอึดอัด หายใจไม่ออก  นอกจากนี้ การที่มีสารคัดหลั่งหรือน้ำมูกมากเกินไปก็ยิ่งเพิ่มความรุนแรงของอาการให้มากขึ้นไปอีก 

สาเหตุหลักที่ทำให้จมูกตัน
สาเหตุของอาการคัดจมูกสามารถแบ่งออกได้เป็น 2 กลุ่มใหญ่ๆ คือ กลุ่มที่เกิดจากการอักเสบ และ กลุ่มที่มีปัญหาเชิงโครงสร้าง ดังนี้
1. สาเหตุจากการอักเสบ (Inflammatory Causes)
นี่คือกลุ่มสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด เกิดจากการที่ร่างกายตอบสนองต่อสิ่งกระตุ้นต่างๆ
การติดเชื้อ: สาเหตุอันดับต้นๆ คือ การติดเชื้อไวรัส หรือที่เรารู้จักกันดีในชื่อ "ไข้หวัดธรรมดา"  อาการมักจะเกิดขึ้นเฉียบพลันและหายไปภายใน 1 สัปดาห์  นอกจากนี้ การติดเชื้อแบคทีเรียในโพรงจมูกและไซนัสก็ทำให้เกิดอาการคัดจมูกเรื้อรังได้เช่นกัน 
ภูมิแพ้ (Allergic Rhinitis): เมื่อผู้ที่มีอาการแพ้สูดดมสารก่อภูมิแพ้ เช่น ฝุ่น ละอองเกสร ขนสัตว์ ร่างกายจะหลั่งสารเคมีอย่าง ฮิสตามีน (Histamine) ออกมา ทำให้เยื่อบุจมูกอักเสบ บวม และคัน จาม น้ำมูกไหล  โดยประชากรโลกมากถึง 10-30% ต้องเผชิญกับภาวะนี้ 
โรคจมูกอักเสบชนิดไม่แพ้ (Nonallergic Rhinitis): เป็นภาวะที่จมูกอักเสบแต่ไม่ได้เกิดจากภูมิแพ้ เช่น
โรคจมูกอักเสบจากหลอดเลือดแปรปรวน (Vasomotor Rhinitis): เกิดจากสิ่งระคายเคือง เช่น กลิ่นน้ำหอม ควันบุหรี่ อากาศเย็น หรือแม้แต่อารมณ์เครียด ทำให้เส้นเลือดในจมูกขยายตัวผิดปกติ 
จากฮอร์โมน: พบได้ในหญิงตั้งครรภ์ หรือช่วงมีประจำเดือน 
จากยา: การใช้ยาพ่นจมูกประเภทลดบวมเกิน 3 วันติดต่อกัน อาจทำให้เกิดอาการคัดจมูกแบบฟื้นตัว (Rebound congestion) หรือที่เรียกว่า Rhinitis Medicamentosa ซึ่งอาการจะกลับมาหนักกว่าเดิม 

2. สาเหตุจากโครงสร้าง (Structural Causes)
หากอาการคัดจมูกเป็นเรื้อรัง ไม่ตอบสนองต่อยา หรือเป็นข้างเดียวบ่อยๆ อาจต้องมองหาสาเหตุจากโครงสร้างภายในจมูก 

ผนังกั้นช่องจมูกคด (Deviated Septum): ปกติผนังที่กั้นระหว่างรูจมูกซ้ายและขวาควรอยู่ตรงกลาง แต่หากคดเบี่ยงไปด้านใดด้านหนึ่ง จะทำให้ช่องเดินอากาศแคบลง โดยเฉพาะเมื่อมีอาการอักเสบร่วมด้วย จะยิ่งรู้สึกตันมากเป็นพิเศษ 

เยื่อบุจมูกโต (Turbinate Hypertrophy): ภาวะที่เยื่อบุจมูกส่วนที่เรียกว่า Turbinate ซึ่งทำหน้าที่ปรับอากาศมีความหนาตัวขึ้นเรื้อรัง ทำให้พื้นที่ว่างในโพรงจมูกน้อยลง 

ติ่งเนื้อในจมูก (Nasal Polyps): เนื้องอกชนิดไม่ร้ายแรงที่เกิดจากการอักเสบเรื้อรัง มีลักษณะคล้ายองุ่นหรือเม็ดเจลลี่ เมื่อมีขนาดใหญ่จะไปขวางกั้นทางเดินหายใจ และมักทำให้เสียการรับรู้กลิ่นร่วมด้วย 
ทำไมเวลานอนหรือเป็นหวัดถึงรู้สึกตันข้างเดียว?
นี่คือปรากฏการณ์ปกติของร่างกายที่เรียกว่า Nasal Cycle หรือ "รอบจมูก" 

โดยธรรมชาติแล้ว จมูกของเราจะสลับกันทำงาน คนละข้างทุกๆ 2-6 ชั่วโมง ข้างหนึ่งจะเปิดเต็มที่เพื่อหายใจ ขณะที่อีกข้างจะบวมเล็กน้อยเพื่อพักผ่อนและปรับความชื้น  แต่ในภาวะปกติ เราจะแทบไม่รู้สึกถึงรอบนี้เลย
อย่างไรก็ตาม เมื่อเรามีอาการอักเสบจากหวัดหรือภูมิแพ้ การบวมของเยื่อบุจะมากขึ้น จนไปซ้ำเติมรอบจมูกตามธรรมชาติ ทำให้ข้างที่บวมอยู่แล้วบวมมากขึ้นจนรู้สึกตันสนิท ในขณะที่อีกข้างยังพอหายใจได้  นอกจากนี้ การนอนตะแคงก็มีผลด้วย เพราะแรงโน้มถ่วงจะทำให้เลือดไปคั่งที่จมูกด้านที่เรานอนทับ ยิ่งทำให้รู้สึกตันมากขึ้น 

สรุป
อาการจมูกตันเกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน ไม่ว่าจะเป็นการอักเสบของเยื่อบุจากเชื้อโรคหรือสารก่อภูมิแพ้ หรือปัญหาเชิงโครงสร้างของโพรงจมูกเอง การทำความเข้าใจสาเหตุที่แท้จริงจึงเป็นก้าวแรกสำคัญในการรักษา หากอาการคัดจมูกเป็นเรื้อรังนานเกิน 10-14 วัน มีอาการปวดใบหน้า หรือมีเลือดปน ควรรีบปรึกษาแพทย์เพื่อรับการวินิจฉัยที่ถูกต้องต่อไป