Syphilis 2024: ทำไมโรคเก่าแก่ถึงกลับมาระบาดหนัก และทำไมผู้หญิงถึงเสี่ยงกว่าที่คิด
Syphilis หรือซิฟิลิสเป็นโรคที่มนุษยชาติรู้จักมานับร้อยปี แต่ในปี 2024 กำลังกลับมาเป็นวิกฤตสาธารณสุขทั่วโลก และผู้หญิงกำลังเป็นกลุ่มที่ได้รับผลกระทบหนักกว่าที่คิด
สถานการณ์โลกและไทย
CDC (2023) รายงานว่าอัตรา Syphilis ในสหรัฐเพิ่มขึ้น 80% ในช่วง 5 ปีที่ผ่านมา โดยอัตราในผู้หญิงเพิ่มขึ้นเร็วกว่าผู้ชาย WHO ประมาณการว่ามีผู้ติดเชื้อใหม่ 7.1 ล้านคนต่อปีทั่วโลก ในไทยตัวเลขเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง โดยเฉพาะในกลุ่มอายุ 20-34 ปี
เหตุผลที่ Syphilis กลับมา
Antibiotic stewardship failure: ในหลายประเทศ Penicillin G Benzathine ขาดแคลน เป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ที่การรักษา Syphilis อาจล้มเหลวจากการขาดยา ไม่ใช่ Drug resistance
Reduced condom use: หลังจาก PrEP กลายเป็น Mainstream การใช้ถุงยางลดลงในบางกลุ่ม
Dating app effect: การเพิ่มขึ้นของคู่นอนผ่าน Digital platform
Asymptomatic transmission: Treponema pallidum สามารถแพร่ได้แม้ไม่มีแผลที่มองเห็น
กลไกการติดเชื้อและพยาธิสรีรวิทยา
Treponema pallidum เป็น Spirochete ที่ไม่สามารถ Culture บน Artificial media ได้ (ต้องอาศัยสัตว์ทดลอง) ทำให้การพัฒนา Culture-based diagnostics เป็นไปไม่ได้
หลังสัมผัสเชื้อ T. pallidum จะเข้าสู่ผิวหนังหรือเยื่อเมือกที่บาง (เช่น Cervix, Vaginal wall) จากนั้น:
ระยะที่ 1 (Primary Syphilis, 10-90 วัน):
แผล Chancre เป็น Painless, indurated ulcer เกิดที่จุดสัมผัส T. pallidum กระตุ้น Delayed-type hypersensitivity response → เกิด Granulomatous infiltration รอบแผล ในผู้หญิง Chancre มักอยู่ในช่องคลอด Cervix หรือ Labia minora ซึ่งมองไม่เห็นโดยตรง → 60% ของผู้หญิงไม่รู้ว่ามีแผล
ระยะที่ 2 (Secondary Syphilis, 6-8 สัปดาห์หลัง Primary):
Bacteremia → T. pallidum กระจายทั่วร่างกาย → ผื่น Maculopapular ที่ฝ่ามือ/ฝ่าเท้า (Pathognomonic sign), Condylomata lata (แผ่น Flat wart ที่ฝีเย็บ), Mucous patches, Alopecia แบบ Moth-eaten, Meningitis ในบางราย
ระยะ Latent (Early/Late Latent):
ไม่มีอาการ แต่ยังติดต่อได้ (Early latent <1 ปี) หรือไม่ติดต่อแล้ว (Late latent >1 ปี) แต่ยังมีความเสี่ยงเป็น Tertiary
ระยะที่ 3 (Tertiary, หลายปี-ทศวรรษ):
Gummatous syphilis (Granuloma ที่อวัยวะต่างๆ), Cardiovascular syphilis (Aortitis, Aortic aneurysm), Neurosyphilis (Tabes dorsalis, General paresis of the insane)
Congenital Syphilis: เหตุผลที่ผู้หญิงต้องตรวจ
ถ้าตั้งครรภ์และมี Syphilis ที่รักษาไม่ทัน:
T. pallidum ผ่าน Placenta ได้ตั้งแต่ไตรมาสที่ 2 → Hydrops fetalis, stillbirth, Congenital deformity ทารกที่รอดอาจมี Hutchinson's triad (Interstitial keratitis, Hutchinson's teeth, 8th nerve deafness)
อัตรา Vertical transmission จาก Primary/Secondary Syphilis = 70-100%
การรักษาด้วย Benzathine Penicillin G ก่อนอายุครรภ์ 30 สัปดาห์ป้องกัน Congenital syphilis ได้ >98%
การตรวจที่ถูกต้อง
Screening: Non-treponemal test (VDRL, RPR) → Reactive → Confirmatory: Treponemal test (TPPA, FTA-ABS, CIA)
ถ้า RPR titre สูง (≥1:32) ในระยะที่ 2 → อาจเกิด Prozone phenomenon ทำให้ False negative ต้องขอ Serial dilution
Neurosyphilis diagnosis: CSF VDRL + Cell count + Protein (ต้อง LP)
การรักษาปี 2024
First line: Benzathine Penicillin G 2.4 MU IM single dose (Primary/Secondary/Early Latent)
Late Latent/Unknown duration: Benzathine Penicillin G 2.4 MU x 3 weeks
ถ้าแพ้ Penicillin: Doxycycline 100mg BD x 14-28 วัน (ประสิทธิภาพต่ำกว่า)
สำคัญ: Penicillin เท่านั้นที่ใช้รักษา Neurosyphilis และ Congenital syphilis ได้ ถ้าแพ้ต้อง Desensitize
