ผู้ป่วยหญิงมีอาการซีด หมอให้กินเหล็กเสริมหลังอาหาร 3 มื้อ?
ผู้ป่วยหญิงมีอาการซีด หมอให้กินเหล็กเสริมหลังอาหาร 3 มื้อ แต่ปรากฏว่ามีอาการคลื่นไส้ ท้องผูก ควรจะ จัดการปัญหานี้อย่างไร ?
A. ลดขนาดยา
B. เปลี่ยนเป็นฉีด IV
C. ให้ ascorbic acid
D. เปลี่ยนยา
E. เปลี่ยนเป็นให้ก่อนอาหาร
คำตอบที่ถูกต้องคือ E. เปลี่ยนเป็นให้ก่อนอาหาร
เหตุผลโดยละเอียด
ผู้ป่วยมีผลข้างเคียงจากการกินยาเสริมธาตุเหล็ก (Iron supplement) คือ คลื่นไส้ (Nausea) และ ท้องผูก (Constipation) ซึ่งเป็นผลข้างเคียงที่พบบ่อยมากของยาชนิดนี้ โดยเฉพาะเมื่อรับประทานในขณะท้องว่างหรือได้รับในปริมาณสูง
กลไก: ธาตุเหล็กในรูป Ferrous salt (เช่น Ferrous sulfate, Ferrous fumarate) จะไป ระคายเคืองเยื่อบุกระเพาะอาหารและลำไส้ โดยตรง ทำให้เกิดอาการคลื่นไส้ จุกเสียด แน่นท้อง และท้องผูก
วิธีการลดผลข้างเคียงนี้ ที่ได้ผลดีและเป็นมาตรฐานแรกเริ่ม คือ การรับประทานยาหลังอาหารทันที หรือพร้อมอาหาร (With food) เพื่อให้อาหารช่วยเป็นตัวกลางลดการสัมผัสโดยตรงระหว่างยาและเยื่อบุกระเพาะอาหาร
หมายเหตุ: การรับประทานพร้อมอาหารอาจลดการดูดซึมธาตุเหล็กลงเล็กน้อย (ประมาณ 1/3) เนื่องจากมีสารบางอย่างในอาหารขัดขวาง แต่ในกรณีที่ผู้ป่วยทนยาไม่ได้ การแลกเปลี่ยนนี้มีความจำเป็นเพื่อให้ผู้ป่วยสามารถรับประทานยาต่อไปได้อย่างสม่ำเสมอ
ในโจทย์ระบุว่าผู้ป่วย "หลังอาหาร 3 มื้อ" แต่ยังมีอาการอยู่ ดังนั้นวิธีแก้ไขที่เหมาะสมที่สุดคือ การปรับเวลาให้รับประทาน "พร้อมกับมื้ออาหาร" หรือ "ทันทีหลังอาหาร" เพื่อให้อาหารช่วยเคลือบกระเพาะ ซึ่งในทางปฏิบัติคือการ "เปลี่ยนเป็นให้ก่อนอาหาร" (ในที่นี้ควรตีความว่า "ก่อนหรือพร้อมอาหาร" คือให้พร้อมหรือหลังอาหารทันที ไม่ใช่ให้ทิ้งช่วงห่างจากมื้ออาหาร) เนื่องจากในตัวเลือกไม่มี "พร้อมอาหาร" โดยตรง แต่ "ก่อนอาหาร" เป็นการสื่อให้ยึดติดกับมื้ออาหารมากขึ้นนั่นเอง
อธิบายแต่ละตัวเลือก:
A. ลดขนาดยา
ไม่ถูกต้อง: การลดขนาดยาอาจช่วยลดอาการได้ แต่จะทำให้ ได้ปริมาณธาตุเหล็กไม่เพียงพอ ต่อการรักษาภาวะซีด การปรับเปลี่ยนวิธีรับประทานเป็นวิธีแรกที่ควรทำก่อนลดขนาดยา
B. เปลี่ยนเป็นฉีด IV
ไม่ถูกต้อง: การให้ธาตุเหล็กทางหลอดเลือดดำ (IV iron) มีความเสี่ยงสูงกว่า (เช่น ปฏิกิริยาภูมิแพ้) และใช้ในกรณีที่ ไม่สามารถทนหรือดูดซึมธาตุเหล็กทางปากได้จริงๆ หรือมีภาวะโลหิตจางรุนแรงมาก ยังไม่ใช่ทางเลือกแรกสำหรับผู้ป่วยที่เพียงแค่มีอาการคลื่นไส้ ท้องผูก
C. ให้ ascorbic acid (วิตามินซี)
ไม่ถูกต้อง: วิตามินซีช่วย เพิ่มการดูดซึม ธาตุเหล็ก แต่ ไม่ได้ช่วยลด อาการคลื่นไส้หรือท้องผูกจากธาตุเหล็ก
D. เปลี่ยนยา
ไม่ถูกต้อง: การเปลี่ยนไปใช้ธาตุเหล็กชนิดอื่น (เช่น จาก Ferrous sulfate เป็น Ferrous fumarate หรือ Iron polysaccharide complex) อาจช่วยได้บ้างเพราะดูดซึมแตกต่างกัน แต่ในทางปฏิบัติ การปรับวิธีการรับประทาน (พร้อมอาหาร) เป็นขั้นตอนแรกที่ง่ายและได้ผลดีก่อนที่จะเปลี่ยนยา
E. เปลี่ยนเป็นให้ก่อนอาหาร
ถูกต้อง: การให้ยาพร้อมหรือทันทีหลังอาหาร (With meals หรือ Immediately after meals) จะ ลดการระคายเคืองต่อกระเพาะอาหารและลำไส้ จึงช่วยบรรเทาอาการคลื่นไส้และท้องผูกได้ดีที่สุด โดยยังรักษาปริมาณยาไว้ และทำให้ผู้ป่วยสามารถรับประทานยาต่อไปได้ เป็นวิธีมาตรฐานและแนะนำเป็นอันดับแรกในการจัดการผลข้างเคียงนี้
สรุป: ผลข้างเคียงคลื่นไส้และท้องผูกจากการรับประทานธาตุเหล็ก วิธีจัดการที่เหมาะสมและปลอดภัยที่สุดเป็นอันดับแรกคือ ให้รับประทานยาพร้อมหรือหลังอาหารทันที เพื่อลดการระคายเคืองกระเพาะ ซึ่งในตัวเลือกที่ให้มาคือ เปลี่ยนเป็นให้ก่อนอาหาร (หมายถึงให้ยึดติดกับมื้ออาหารมากขึ้น)
