หญิงรับประทานยาเยอะรู้สึก อึดอัด ปากเขียว ถามว่า central cyanosis เกิดจากสารใด?

หญิงรับประทานยาเยอะ รู้สึกอึดอัด ปากเขียว ถามว่า central cyanosis เกิดจากสารใด?

A. Methemoglobin

B. Sulfhemoglobin

C. Carboxyhemoglobin

คำตอบที่ถูกต้องคือ A. Methemoglobin
เหตุผลโดยละเอียด
ผู้ป่วยมีประวัติที่สำคัญคือ "รับประทานยาเยอะ" ซึ่งบ่งชี้ถึงความเป็นไปได้สูงที่จะได้รับสารหรือยาที่ทำให้เกิดภาวะ methemoglobinemia และมีอาการ "อึดอัด" (อาจหมายถึงหอบเหนื่อย หายใจไม่สะดวก) ร่วมกับ "ปากเขียว" (central cyanosis)
Central cyanosis หมายถึงภาวะเขียวที่พบในตำแหน่งที่มีการไหลเวียนเลือดดีและอุ่น เช่น ลิ้น เยื่อเมือกในปาก เกิดจากมี ฮีโมโกลบินที่ลดรูป (deoxyhemoglobin) ในเลือดแดงมากกว่า 5 g/dL หรือ มี ฮีโมโกลบินที่ผิดปกติซึ่งไม่สามารถขนส่งออกซิเจนได้ ในปริมาณที่เพียงพอ
กลไก: ยาหลายชนิด (โดยเฉพาะยากลุ่มที่ทำให้เกิด oxidative stress) เช่น dapsone, nitrates/nitrites (ในยารักษาโรคหัวใจ หรือสารในอาหาร), sulfonamides, local anesthetics (benzocaine, prilocaine) สามารถทำให้เกิด ภาวะเมทฮีโมโกลบินในเลือดสูง (Methemoglobinemia)
Methemoglobin (MetHb) คือ ฮีโมโกลบินที่เหล็กในหมู่ฮีมอยู่ในสถานะเฟอริก (Fe³⁺) แทนที่จะเป็นเฟอรัส (Fe²⁺) ทำให้ ไม่สามารถจับกับออกซิเจนได้ นอกจากนี้ยังเพิ่มความสามารถในการจับออกซิเจนของฮีโมโกลบินที่เหลือ ทำให้โค้งการกระจายออกซิเจน (Oxygen dissociation curve) เลื่อนไปทางซ้าย และปล่อยออกซิเจนให้เนื้อเยื่อได้ยากขึ้น
อาการ: ผู้ป่วยจะมีอาการ เขียว (cyanosis) โดยเฉพาะ central cyanosis แม้ว่าระดับออกซิเจนในเลือดแดง (PaO₂) อาจปกติ เนื่องจากเครื่องวัดออกซิเจน (pulse oximetry) อาจอ่านค่าผิดปกติ (ประมาณ 85% และไม่สัมพันธ์กับอาการ) และมีอาการหอบเหนื่อย (dyspnea) เมื่อระดับ MetHb สูงขึ้น
อธิบายแต่ละตัวเลือก:
A. Methemoglobin
ถูกต้อง: เป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของ central cyanosis ที่สัมพันธ์กับการใช้ยา (drug-induced) หรือสารออกซิไดซ์ อาการเขียวเกิดขึ้นที่ระดับต่ำ (ประมาณ 1.5 g/dL หรือ 10% ของ total Hb) เมื่อเทียบกับ deoxyhemoglobin (>5 g/dL) ทำให้เห็น cyanosis ชัดเจนแม้ผู้ป่วยจะไม่ขาดออกซิเจนรุนแรงก็ตาม ตรงกับประวัติ "รับประทานยาเยอะ" และอาการ "อึดอัด ปากเขียว"
B. Sulfhemoglobin
ไม่ถูกต้อง: Sulfhemoglobin เกิดจากการที่ธาตุกำมะถันรวมตัวกับฮีโมโกลบิน ทำให้ฮีโมโกลบินไม่สามารถขนส่งออกซิเจนได้ ภาวะนี้พบได้น้อยกว่า methemoglobinemia มาก มักเกิดจากการได้รับสารประกอบที่มีกำมะถัน (เช่น ยาซัลฟา) หรือในภาวะท้องผูกเรื้อรังที่มีแบคทีเรียในลำไส้สร้างไฮโดรเจนซัลไฟด์ สารนี้สลายตัวไม่ได้และอยู่ไปจนกว่าเม็ดเลือดแดงถูกทำลาย แม้จะทำให้เกิด cyanosis ได้ แต่ไม่ได้เป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดจากประวัติการใช้ยา และมักมีอาการน้อยกว่า
C. Carboxyhemoglobin
ไม่ถูกต้อง: Carboxyhemoglobin (COHb) เกิดจากคาร์บอนมอนอกไซด์ (CO) จับกับฮีโมโกลบิน ซึ่งมีความสัมพันธ์แรงกว่าออกซิเจนมาก ทำให้ฮีโมโกลบินที่เหลือจับออกซิเจนได้ยากขึ้น ผู้ป่วยจะมีอาการ "ผิวสีชมพู Cherry red" มากกว่า cyanosis เนื่องจาก COHb มีสีแดงชัดเจน และอาการหลักคือ ปวดหัว เวียนหัว คลื่นไส้ สับสน ไม่ได้ทำให้เกิด central cyanosis ตรงตัว
สรุป: จากประวัติการใช้ยาหลายชนิดและอาการ central cyanosis (ปากเขียว) ภาวะที่น่าเป็นไปได้สูงที่สุดคือ drug-induced methemoglobinemia ซึ่งสารที่ทำให้เกิด cyanosis คือ Methemoglobin